تیرامین چیست و چه کسانی باید از مصرف آن پرهیز کنند؟

تیرامین یک آمین بیوژنیک است که در برخی غذاها و نوشیدنی‌ها به‌طور طبیعی وجود دارد و می‌تواند برای افرادی که داروهای مهارکننده آنزیم مونوآمین اکسیداز (MAOIs) مصرف می‌کنند، خطرناک باشد. این ماده از تجزیه اسید آمینه تیروزین در فرآیندهای تخمیر، ماندگاری و فعالیت باکتریایی ایجاد می‌شود. شناخت منابع تیرامین و تأثیر آن بر فشار خون و سیستم عصبی، برای پیشگیری از عوارض جدی ضروری است.

کالبدشکافی مولکولی تیرامین

تیرامین از شکستن اسید آمینه تیروزین در مواد غذایی پروتئینی شکل می‌گیرد و هرچه ماده غذایی کهنه‌تر یا تخمیری‌تر باشد، میزان آن بالاتر است. این ماده نقش یک شبیه‌ساز سمپاتیک را دارد و می‌تواند عملکرد سیستم عصبی و فشار خون را تحت تأثیر قرار دهد. بدن سالم با آنزیم مونوآمین اکسیداز (MAO) تیرامین را قبل از ورود به جریان خون تجزیه می‌کند، اما داروهای مهارکننده این آنزیم سد دفاعی بدن را از بین می‌برند.

• تیرامین در مغز نیز به‌صورت اندک وجود دارد و به عنوان یک نورو‌مودولاتور عمل می‌کند.
• مصرف دوز بالای تیرامین از طریق غذا می‌تواند باعث افزایش ناگهانی فشار خون شود.
• آنزیم MAO در روده و کبد وظیفه خنثی کردن تیرامین را دارد.

واقعه تاریخی اثر پنیر

در دهه ۱۹۶۰ میلادی، پزشکان متوجه شدند بیمارانی که از داروهای MAOIs استفاده می‌کردند، پس از خوردن پنیر کهنه دچار سردرد شدید و افزایش فشار خون مرگبار می‌شدند. این پدیده به «اثر پنیر» معروف شد و پایه‌گذار رژیم‌های کم‌تیرامین برای بیماران تحت درمان با این داروها گردید.

• کشف شد که آنزیم MAO مسئول خنثی کردن تیرامین است.
• غیرفعال شدن آن توسط دارو، مواد غذایی را مستقیماً به سیستم عصبی و قلب منتقل می‌کند.
• از آن زمان، هشدارهای غذایی روی داروهای MAOIs الزامی شد.

آنزیم MAO؛ نگهبان پنهان در بدن

دو نوع MAO در بدن وجود دارد: نوع A و نوع B. نوع A مسئول تجزیه تیرامین، سروتونین و نوراپی‌نفرین است. داروهای مهارکننده MAO حتی پس از قطع دارو، هفته‌ها توانایی بدن در تجزیه تیرامین را کاهش می‌دهند. داروهای انتخابی MAO-B برای پارکینسون، خطر کمتری دارند اما در دوز بالا همچنان حساسیت ایجاد می‌کنند.

سناریوی بحران؛ چه اتفاقی در حمله تیرامین رخ می‌ دهد؟

وقتی تیرامین وارد پایانه‌های عصبی می‌شود، باعث آزادسازی ناگهانی نوراپی‌نفرین و انقباض شدید عروق می‌گردد. فشار خون می‌تواند تا بیش از ۲۰۰ میلی‌متر جیوه افزایش یابد و خطر سکته، خونریزی داخلی یا نارسایی قلبی ایجاد شود.

• سردرد شدید و ناگهانی
• سفتی گردن و حالت تهوع
• تپش قلب و تعریق شدید

در صورت مشاهده این علائم پس از مصرف غذاهای تخمیری یا کهنه، باید فوراً فشار خون اندازه‌گیری شود و به اورژانس مراجعه گردد. حتی مقادیر کم تیرامین در حضور داروهای مهارکننده MAO می‌تواند خطرناک باشد.

تیرامین می‌تواند در برخی افراد محرک مستقیم حملات میگرن باشد، حتی بدون مصرف داروهای MAOIs. حساسیت به تیرامین ممکن است ناشی از ژنتیک یا میکروبیوم روده باشد. برای بیماران مبتلا به میگرن مقاوم، حذف غذاهای غنی از تیرامین می‌تواند شدت و دفعات حملات را کاهش دهد و کیفیت زندگی را بهبود ببخشد.

منابع غذایی حاوی تیرامین

شناخت منابع غذایی تیرامین برای پیشگیری از عوارض ضروری است. هر چه غذا کهنه‌تر یا تخمیری‌تر باشد، سطح تیرامین بالاتر است.

• پنیرهای کهنه: چدار، پارمزان، بلوچیز، سوئیسی
• گوشت‌های فرآوری شده: سوسیس، سالامی، پپرونی
• محصولات سویا و حبوبات: توفو، میسو، باقلا
• نوشیدنی‌ها: قهوه غلیظ، چای کهنه، نوشیدنی‌های تخمیری مانند کومبوچا
• چاشنی‌ها: سس سویا، سرکه خانگی و ترشیجات تخمیری

همچنین موز رسیده و میوه‌های خیلی کهنه، به دلیل افزایش تیرامین، برای افراد حساس توصیه نمی‌شوند. سرکه و ترشیجات خانگی نیز می‌توانند منبع تیرامین باشند و بهتر است با آب‌لیموی تازه جایگزین شوند.

تداخلات دارویی با تیرامین

بیشترین خطر برای افراد مصرف‌کننده MAOIs است، اما برخی داروهای پارکینسون مانند سلژیلین، آنتی‌بیوتیک‌ها مانند لینزولید و برخی داروهای ضد سرطان نیز می‌توانند حساسیت بدن به تیرامین را افزایش دهند. حتی داروهای پوستی ضدافسردگی و داروهای ضد احتقان بینی بدون نسخه می‌توانند خطر واکنش تیرامین را افزایش دهند.

به همین دلیل، پیش از مصرف هر داروی جدید، بیمار باید با پزشک یا داروساز مشورت کرده و لیست مواد غذایی ممنوعه را بررسی کند.

رژیم غذایی کم تیرامین

اصل اساسی رژیم غذایی کم تیرامین، مصرف غذاهای تازه است. مواد غذایی را فوراً پس از خرید مصرف کرده و از ماندن طولانی در یخچال خودداری کنید.

• میوه‌ها و سبزیجات تازه مصرف کنید.
• از گوشت، مرغ و ماهی تازه استفاده کنید.
• جایگزین کردن چاشنی‌های تخمیری با سبزیجات معطر و آبلیموی تازه.
• انجماد فوری مواد غذایی می‌تواند سرعت تولید تیرامین را کاهش دهد.

با رعایت این اصول، می‌توان از بحران فشار خون و پیامدهای قلبی-عروقی پیشگیری کرد و اثربخشی درمان دارویی را حفظ نمود.

نتیجه‌ گیری

تیرامین نمونه‌ای بارز از تعامل پیچیده تغذیه و داروشناسی است. این ماده می‌تواند در حضور داروهای خاص، از یک ماده بی‌ضرر به تهدیدی جدی برای فشار خون و قلب تبدیل شود. پیشگیری با شناخت منابع غذایی، رعایت اصل تازگی و آموزش بیماران، کلید حفظ سلامت و جلوگیری از بحران‌های اورژانسی است. مدیریت هوشمندانه رژیم غذایی، اثربخشی درمان‌های دارویی را افزایش داده و از عوارض قلبی و عصبی پیشگیری می‌کند.